Gorzów - Landsberg
Historia
Władcy
Ludzie
Widokówki - Pocztówki
Zdjęcia
Mapy
Publikacje
Forum
Autor
Linki
Gorzów Wlkp.

< Rozdział XV | Spis treści

16. HANDEL I USŁUGI SOCJALNE

Handel i usługi gospodarcze. Pojęcie gospodarki miejskiej ulega procesowi ciągłego różnicowania, uzależnionemu od dalszego narastania rozlicznych funkcji, jakie ta gospodarka we współczesnym społeczeństwie wypełnia względnie będzie wypełniać w najbliższej przyszłości. Obok takich podstawowych działów każdej gospodarki miejskiej, jak przemysł, gospodarka komunalna i mieszkaniowa oraz komunikacja miejska, istnieje jeszcze wiele innych form działalności gospodarczej i pozagospodarczej, które mają charakter usługowy w stosunku do działów podstawowych gospodarki miejskiej, głównie przemysłu, Odgrywają one zasadniczą rolą w prawidłowym funkcjonowaniu tych działów i funkcjonowanie to w znacznym stopniu warunkują.

Usługi te można by podzielić najogólniej na usługi gospodarcze i pozagospodarcze. Do pierwszych należy zaliczyć przede wszystkim handel, a ściślej obrót towarowy (zawężając to pojęcie do roli, jaką współczesny handel spełnia w stosunku do mieszkańców miast), następnie rzemiosło i wreszcie gastronomię, określaną w jej najszerszych przejawach jako system żywienia zbiorowego. Pod pojęciem usług pozagospodarczych, zwanych też usługami socjalno-kulturalnymi, należy rozumieć usługi w zakresie ochrony zdrowia i opieki społecznej, usługi w zakresie oświaty i szkolnictwa, wreszcie wszelkie przejawy działalności ludzkiej w zakresie kultury, kultury fizycznej, sportu i turystyki.

Przystępując do przedstawienia zarysu historii rozwoju handlu, gastronomii i rzemiosła w Gorzowie od r. 1945 począwszy należy stwierdzić, że w pierwszym okresie powojennym miasto pozbawione było lokali handlowych i gastronomicznych (śródmieście legło w gruzach), brak było także na rynku dostatecznej ilości towaru, co spowodowało, że handel i gastronomia gorzowska jeszcze do r. 1946 reprezentowane były głównie przez gęstą sieć prywatnych sklepów i małych prywatnych restauracji. Mieściły się one w prowizorycznie — często do wysokości parteru — odbudowanych domach, a działalność ich oparta była w większości przypadków na przejściowej koniunkturze towarów pochodzących z wolnorynkowych zakupów, niekiedy z nielegalnych źródeł. Zresztą — co trzeba tutaj podkreślić — nie było to zjawisko charakterystyczne tylko dla Gorzowa; w latach 1945—1946 było to zjawisko typowe dla całego obszaru kraju, więcej — dla całej wyniszczonej wojną Europy. Pod koniec 1945 r. odnotowano w Gorzowie działalność 237 sklepów (w tym 136 spożywczych, 38 piekarniczych, 26 rzeźnickich i wędliniarskich, 11 owocowo-warzywniczych, 26 galanterii i konfekcji tekstylnej) oraz 14 kiosków i 84 stoiska na wolnym powietrzu. Ponadto w mieście działało 98 zakładów gastronomicznych (w tym 48 restauracji 13 jadłodajni, 18 kawiarń i 19 herbaciarni)1. Jak żywiołowy i dynamiczny był ten rozwój, świadczy lista placówek handlowych i gastronomicznych, zamieszczona w Księdze adresowej Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej, ujmująca ich stan ilościowy w 1946 r., oczywiście znacznie przewyższający dane liczbowe odnotowane pod koniec 1945 r. I tak np. pod koniec 1946 r. w Gorzowie działało już ponad 335 placówek handlowych, w tym 131 sklepów spożywczych, 43 piekarnicze, 27 rzeźnickich i wędliniarskich, 10 owocowo-warzywniczych, 5 nabiałowo-drobiarskich, 2 rybne, 5 paszteciarni, 10 sklepów z wyrobami tytoniowymi, 2 z napojami alkoholowymi, 24 z galanterią i konfekcją tekstylną, 5 drogeryjno-mydlarskich, 6 sklepów papierniczych i księgarń, 1 sklep filatelistyczny, 5 radio i elektrotechnicznych, 3 sklepy rowerów i części rowerowych, 1 sklep maszyn do pisania i szycia, 3 sklep zegarmistrzowsko-jubilerski, 2 sklepy szkła i porcelany, 1 sklep artykułów gospodarstwa domowego, 1 sklep z artykułami żelaznymi, 7 sklepów komisowych i 5 kwiaciarni. Ponadto czynnych było 25 kiosków, 6 przedsiębiorstw handlu opałem, 2 przedsiębiorstwa handlu materiałami budowlanymi, 2 przedsiębiorstwa handlu końmi, 1 stacja benzynowa, 2 zbiornice złomu i odpadów użytkowych i wiele innych jeszcze placówek o niezmiernie różnorodnym zakresie działalności. W dziedzinie gastronomii w tym samym czasie prowadziły działalność 92 zakłady, z tego 45 restauracji, 13 jadłodajni, 18 kawiarni, 9 herbaciarni i 7 piwiarni.

Podobnie kształtowała się sytuacja w dziedzinie usług rzemieślniczych. Usługi te w latach 1945—1946 świadczone były przede wszystkim przez rzemiosła prywatne, reprezentowane głównie przez małe warsztaty i zakłady rzemieślnicze. Pod koniec 1946 r. prowadziło działalność usługową 185 warsztatów i zakładów, w tym 20 warsztatów krawieckich, 15 obuwniczych, 9 wytwórni obuwia, 16 zakładów fryzjerskich, 8 fotograficznych, 4 pracownie zegarmistrzowskie, 1 warsztat rusznikarski, 1 zakład siodlarski, 13 stolarskich, 3 kołodziejskie, 5 szklarskich, 9 malarskich, 2 tapicerskie, 2 zduńskie, 3 kamieniarskie, 1 betoniarski, 1 warsztat dekarski, 1 blacharski, 17 ślusarskich, 6 kowalskich, 5 zakładów elektro i radiotechnicznych, 7 warsztatów naprawy samochodów, 4 zakłady młynarskie, 11 wytwórni cukierków i czekolady, 3 zakłady przetwórstwa rolno-spożywczego, 11 przedsiębiorstw przewozowych, 4 zakłady magielnicze i 1 zakład rakarski.

W dniu 11 stycznia 1946 r. została powołana Ekspozytura Izby Przemysłowo-Handlowej w Poznaniu, z siedzibą w Gorzowie. Zaczął również powstawać handel uspołeczniony. Powstała pierwsza gorzowska Spółdzielnia Spożywców ,,Pionier" przekształcona następnie w Powszechną Spółdzielnie Spożywców — PSS. Związek Gospodarczy RP ,,Społem" zorganizował w Gorzowie Hurtownią Spożywczą „Społem", której zadaniem była dystrybucja towarów reglamentowanych oraz skup towarów na wolnym rynku i rozprowadzanie ich następnie na potrzeby ludności. Ponadto powołano w Gorzowie Spółdzielnię Rolniczo-Handlową, z zadaniem skupu artykułów rolno-spożywczych i zaopatrywania w te artykuły ludności. Ze spółdzielni tej wyrósł następnie Powiatowy Związek Gminnych Spółdzielni „Samopomoc Chłopska" w Gorzowie. Powstał również oddział Państwowej Centrali Handlowej, której zadaniem było zorganizowanie sieci handlu państwowego na obszarze Gorzowa.

W roku 1948 powstał w Gorzowie Powszechny Dom Towarowy PCH, a następnie Miejski Handel Detaliczny, Miejski Handel Mięsem oraz Gorzowskie Zakłady Gastronomiczne. Powszechny Dom Towarowy w ciągu pierwszego dziesięciolecia swojej działalności handlowej zwiększył ilość stoisk z dziesięciu w r. 1943 do trzydziestu w r. 1958, zaś obroty PDT z 24 669 000 zł w r. 1950, wzrosły do 64 791 300 zł w r. 1958, przy jednoczesnym wzroście personelu handlowego z 50 osób w r. 1948 do 100 osób w r. 1958.

Równolegle z rozwojem handlu uspołecznionego zaczęto stosować politykę ograniczania rozwoju handlu nieuspołecznionego, w związku z czym, począwszy od 1950 r. obserwuje się stały regres handlu prywatnego. Trzeba tu podkreślić, że o ile ograniczanie prywatnej działalności handlowej szło równolegle z rozwojem sieci handlu uspołecznionego, pewną modernizacją placówek handlowych, wprowadzaniem nowych form sprzedaży, o tyle ograniczanie działalności usługowej rzemiosła prywatnego nie znajdowało równowagi w rozwoju sieci usługowej sektora państwowego i spółdzielczego. Ten stan rzeczy spowodował w latach 1950—1956 pewne zakłócenia w dziedzinie świadczenia usług dla ludności i w efekcie — zmianę polityki w stosunku do rzemiosła; jeśli w pewnej gałęzi rzemiosła nie było zakładów uspołecznionych, zapewniono tam warunki rozwoju zakładom prywatnymi.

Liczba sklepów, głównie zaś liczba zakładów gastronomicznych, w porównaniu ze stanem z lat 1945— —1946 uległa znacznemu zmniejszeniu. Trzeba jednak pamiętać, że wiele sklepów i zakładów gastronomicznych w latach 1945— —1946 zlokalizowanych było — jak to już wspomniano — w pomieszczeniach niekiedy niezwykle prymitywnych, pozbawionych zaplecza magazynowego i działała w warunkach antysanitarnych. Wprawdzie handel uspołeczniony i gastronomia przejęły w spuściźnie po sklepach i zakładach prywatnych wiele lokali nie nadających się na cele handlowo-gastronomiczne, jednakże w latach 1956—1960 włożono wiele wysiłku w rozbudowę magazynów handlowych oraz zwiększenie kubatury i przepustowości sklepów. Zmiany, jakie nastąpiły w latach 1956—1960, nie miały jednak charakteru zasadniczego. Uspołeczniony handel gorzowski do r. 1960 pozostawał handlem drobno-sklepikarskim, nie posiadającym warunków do odpowiedniego eksponowania i składowania towarów. Znaczny wzrost wysokości obrotów, który w r. 1958 wynosił 51,4% w porównaniu z r. 1955, świadczący o znacznym wzroście siły nabywczej ludności w tych latach, jeszcze bardziej zaostrzył problem odpowiedniej przestrzeni sklepowej i zwiększenia przepustowości sklepów.

Zasadnicze rozwiązanie piętrzących się przed gorzowskim handlem uspołecznionym trudności w zakresie rozwoju sieci i zwiększenia kubatury lokali sklepowych i zakładów gastronomicznych przyniesie dopiero pełne ukończenie rozpoczętej W r. 1959 zabudowy gorzowskiego centrum i budowy wraz z nim śródmiejskiego zespołu handlowo-usługowego, wyposażonego w nowoczesne pawilony handlowo-gastronomiczne i zakłady usługowe.

Plan pięcioletni na lata 1961—1965, jak to przedstawia zamieszczona tabela, zakłada dalszy rozwój sieci uspołecznionego handlu detalicznego i zakładów gastronomicznych.

W oparciu o stale rosnące potrzeby ludności, plan pięcioletni na lata 1961—1965 zakłada dalszy wzrost obrotów, warunkujący pełne zaopatrzenie mieszkańców zarówno w podstawowe artykuły spożywcze, jak i przemysłowe. Przyjmując za 100% stan zaopatrzenia ludności pod koniec 1960 r., plan pięcioletni zakłada, że do 1965 r. zaopatrzenie ludności Gorzowa w podstawowe artykuły spożywcze przedstawiać się będzie następująco: zaopatrzenie w pieczywo wzrośnie do 112,4%, W mąkę pszenną do 114,1 %, w mięso i wyroby mięsne — do 137,3%, w tłuszcze zwierzęce — do 149 %, w tłuszcze roślinne — do 156,2 %, w masło — do 1.37,1 %, w mleko — do 133,3%, w jaja do 129,2% i wreszcie w cukier do 116,3%. Trzeba jednak przyjąć, że korektura tych liczb, spowodowana trudnościami w zakresie produkcji rolno-handlowej, jakie przyniósł rok 1962 i częściowo rok 1,963. spowoduje pewne obniżenie podanych wskaźników, zwłaszcza jeżeli chodzi o taki asortyment towarowy jak mięso, wyroby mięsne, tłuszcze zwierzęce oraz mleko i masło.

W tym samym okresie zaopatrzenie w podstawowe artykuły przemysłowe kształtować się będzie następująco: zaopatrzenie w tkaniny wełniane wzrośnie do 122,2%, w tkaniny bawełniane — do 122,4%, w tkaniny jedwabne — do 127,1 % w wyroby dziewiarskie — do 198%, w obuwie skórzane — do 120,4 %, w motocykle i skutery — do 112,1%, w pralki elektryczne — do 130,7% oraz w telewizory do 279,5%. Tak znaczny wzrost masy towarowej w zakresie artykułów przemysłowych spowoduje równolegle wzrost zapotrzebowania na usługi handlowe wszelkiego typu. W związku z tym plan na lata 1961—1965 zakłada poważny wzrost usług handlowych, takich jak konserwacja i naprawa artykułów przemysłowych trwałego użytku, transport do domu oraz ich odpłatne wypożyczanie. Usługi te staną się przedłużeniem działalności handlowej handlu uspołecznionego, zarówno w obrocie detalicznym, jak i hurtowym. Ponadto rozwój różnorodnych form sprzedaży, jak sprzedaż samoobsługowa, preselekcyjna, reklamowana przy pomocy kiermaszów, sezonowej sprzedaży, handlu obwoźnego, oraz ograniczenie ujemnych zjawisk handlu uspołecznionego, jak przedłużające się remanenty towarów, remonty bieżące i kapitalne placówek handlowych, podejmowane w okresie sezonowej koniunktury określonej branży oraz przyjmowanie towarów w okresach wzmożonego ruchu klientów, pozwalają zakładać, że pod koniec 1965 r. Miejski Handel Detaliczny osiągnie obroty roczne w wysokości. 260 mln zł, Powszechna Spółdzielnia Spożywców w wysokości 192 mln zł, Powszechny Dom Towarowy w wysokości 94 mln zł i Miejski Handel Mięsem w wysokości 82 mln zł.

Plan pięcioletni na lata 1961—1965 przewiduje również znaczny wzrost obrotów Gorzowskich Zakładów Gastronomicznych. Zakłada się, że wzrost ten osiągnięty zostanie głównie dzięki zwiększeniu produkcji własnej, przez wprowadzenie specjalizacji oraz zawężenie asortymentu dań podstawowych w placówkach gastronomicznych nastawionych na masowego konsumenta, W latach 1961—1965 przewiduje się również znaczny wzrost sieci uspołecznionych sklepów i zakładów gastronomicznych. Planuje się mianowicie wzrost sieci handlowej o 61 sklepów uspołecznionych i sieci gastronomicznej o 6 uspołecznionych zakładów gastronomicznych. Ponadto wiele sklepów i zakładów otrzyma zaplecze gospodarcze w wyniku adaptacji na potrzeby handlu przylegających do tych sklepów i zakładów lokali mieszkalnych.

Rzemiosło uspołecznione reprezentowane jest w Gorzowie przez 18 spółdzielni pracy, obejmujących różnorodne dziedziny usług. Do większych uspołecznionych zakładów usługowych należy zaliczyć Spółdzielnie Pracy Metalowców, Elektrotechniczną Spółdzielnie Pracy, Spółdzielnie Pracy Stolarzy, Chemiczną Spółdzielnię Pracy „Zjednoczeni", Spółdzielnię Pracy Branży Skórzanej „Postęp", Robotniczą Spółdzielnię Pracy „Świt", Spółdzielnię Inwalidów Ziemi Lubuskiej, Wielobranżową Spółdzielnie Usług Rzemieślniczych, Rzemieślniczą Spółdzielnię Pracy Fryzjersko-Kosmetyczną i szereg innych, dobrze rozwijających się spółdzielni. Obok rzemiosła uspołecznionego, działa w Gorzowie rzemiosło prywatne, w większości przypadków zrzeszone w Cechu Rzemiosł Różnych i reprezentowane w r. 1960 przez 237 warsztatów usługowych, głównie branży metalowej, drzewnej i skórzanej, zatrudniających łącznie około 500 rzemieślników, w tym ponad 140 posiadających dyplomy mistrzowskie.

Plan pięcioletni na lata 1961—1965 zakłada W dziedzinie rzemiosła uspołecznionego podjęcie inwestycji o łącznych nakładach w wysokości 27 329 000 zł, których ukończenie przyniesie znaczne zwiększenie ilości i asortymentów w zakresie produkcji mebli, podjęcie usług w dziedzinie napraw i remontów samochodowych, uruchomienie produkcji artykułów przemysłowych z tworzyw sztucznych oraz rozwój produkcji różnych towarów rynkowych. Niezależnie od rozwoju rzemiosła uspołecznionego, przewiduje się dalszy rozwój rzemiosła indywidualnego. Rzemiosło to w r. 1965 reprezentowane będzie przez 300 warsztatów i zakładów usługowych, zlokalizowanych głównie na terenach peryferyjnych miasta i zatrudniających łącznie około 600 rzemieślników. Przewiduje się, że obroty rzemiosła indywidualnego wyniosą w 1965 r. 39,5 mln zł.

Zdrowie i opieka społeczna. Jednym z podstawowych działów gospodarki miejskiej, spełniającym usługi o charakterze pozagospodarczym, jest dział ochrony zdrowia i opieki społecznej. Wypełnia on swoje funkcje głównie w zakresie lecznictwa zamkniętego, lecznictwa otwartego i systemu opieki społecznej.

Lecznictwo zamknięte reprezentował przede wszystkim Szpital Miejski w Gorzowie, uruchomiony w kwietniu 1945 r. Początkowo mieścił się on w gmachu przy ul. Łokietka, jedynie prowizorycznie przystosowanym na potrzeby lecznictwa zamkniętego, aby następnie w październiku 1945 r. przenieść się do gmachu szpitalnego przy ul. Warszawskiej, zajmowanego dotąd przez radziecki szpital wojskowy. W szpitalu zorganizowano początkowo oddziały: chirurgiczny, wewnętrzny, zakaźny, skórno-weneryczny i dziecięcy, a w późniejszym okresie położniczo-ginekologiczny i rentgenologiczny, na ogólną liczbą 370 łóżek. Mimo dużej przedsiębiorczości dyrekcji szpitala, z drem Przybylskim na czele, szpital długo jeszcze borykał się ze znacznymi trudnościami kadrowymi (brak personelu lekarskiego), technicznymi (brak sprzętu medycznego, leków i środków pomocniczych), oraz z najbardziej dotkliwymi trudnościami aprowizacyjnymi.

Według stanu na dzień 31 grudnia 1958 r., w gorzowskiej służbie zdrowia, zarówno w lecznictwie otwartym, jak i w lecznictwie zamkniętym, łącznie ze szpitalnictwem psychiatrycznym oraz stacjami pogotowia ratunkowego i służby sanitarno-epidemiologicznej pracowało 102 lekarzy medycyny, 18 lekarzy dentystów, 18 dyplomowanych farmaceutów, 31 felczerów, 154 pielęgniarki pełnokwalifikowane, 139 pielęgniarek przyuczonych oraz 50 położnych. Na każde 10 tys. mieszkańców przypadało zatem 21 lekarzy medycyny, 4 lekarzy dentystów, 4 dyplomowanych farmaceutów, 6 felczerów, 58 pielęgniarek i 10 położnych.

Gorzów Wielkopolski posiada obecnie trzy szpitale, a mianowicie Szpital Miejski i Miejski Szpital Dziecięcy, o łącznej liczbie 714 łóżek (stan na 33 grudnia 1958 r.) oraz Szpital Psychiatryczny, posiadający 1800 łóżek. Stanowiło to w 1958 r. ogółem 494 łóżka szpitalne na 10 tys. mieszkańców, a nie licząc szpitala psychiatrycznego — 140 łóżek szpitalnych na każde 10 tyś. mieszkańców. Pomijając szpital psychiatryczny przypadało zatem w tym okresie na poszczególne oddziały specjalistyczne: 90 łóżek na oddziałach wewnętrznych, 85 łóżek na oddziałach chirurgicznych, 113 łóżek na oddziałach położniczo-ginekologicznych, 133 łóżka na oddziałach zakaźnych, 51 łóżek na oddziałach gruźliczych, 35 łóżek na oddziałach laryngologicznych i 102 łóżka na innych oddziałach specjalistycznych.

Działalność lecznictwa otwartego zapoczątkowana została w lutym 1948 r. uruchomieniem Miejskiego Ośrodka Zdrowia w Gorzowie z poradniami: ogólną, skórno-weneryczną i dziecięcą. W roku 1960 Gorzów posiadał już dwanaście przychodni lecznictwa otwartego, a mianowicie: ogólną, internistyczną, chirurgiczną, chirurgiczno-urazową, ortopedyczną, położniczo-ginekologiczną, skórno-weneryczną, okulistyczną, laryngologiczną, sportowo-lekarską, higieny pracy i dentystyczno-chirurgiczną. Ponadto W mieście działa kilka zakładów leczniczych, jak przyrodoleczniczy, wodoleczniczy, reumatologiczny, radiologiczny, paraliżu dziecięcego oraz dwie pracownie elektrokardiograficzne.

Powołanie w lipcu 1945 r. Powiatowego i Miejskiego Komitetu Opieki Społecznej w Gorzowie zapoczątkowało działalność placówek opieki społecznej w tym mieście. Staraniem Powiatowego i Miejskiego Komitetu Opieki Społecznej powstała mianowicie kuchnia ludowa, dom noclegowy, dom sierot dla dzieci w wieku od lat trzech do osiemnastu, osieroconych podczas wojny, dom matki i dziecka oraz przedszkole, Z dniem 1 czerwca 1949 r. wszystkie wymienione placówki opieki społecznej przejęte zostały przez Zarząd Miejski w Gorzowie, który zajął się również działalnością opiekuńczą, w szczególności udzielaniem podopiecznym zapomóg pieniężnych, rozdziałem żywności, odzieży, obuwia i opału, pokrywaniem kosztów leczenia oraz przydzielaniem wyprawek niemowlęcych. Dalszym krokiem w tej dziedzinie było powołanie w 1950 r. instytucji opiekunów społecznych i dokonanie administracyjnego podziału miasta na trzynaście obwodów opiekuńczych.

Plan pięcioletni na lata 1961—1965 przewiduje na rozwój ochrony zdrowia następujące nakłady finansowe: na inwestycje — 2 mln zł oraz na kapitalne remonty — 11 mln zł, środki te zabezpieczą wykonanie takich zadań rzeczowych, jak podjęcie w 1964 r. budowy nowoczesnej przychodni lecznictwa otwartego w dzielnicy Zamoście; przychodnia będzie obsługiwała nie tylko mieszkańców tej dzielnicy ale ponadto ludność południowej części powiatu gorzowskiego — przeprowadzenie kapitalnych remontów szpitali na sumę 6 050 000 zł, kapitalnych remontów przychodni lecznictwa otwartego na sumę 1,4 mln zł, remontu i adaptacji dwóch budynków na potrzeby domu małych dzieci na sumę 1,8 mln zł i remontu żłobka na sumę 250 tys. zł. Ponadto planuje się przeprowadzenie remontu stacji pogotowia ratunkowego oraz dwóch szkół służby zdrowia, a mianowicie szkoły położnych i szkoły pielęgniarek neuropsychiatrycznych na łączną sumę 1,5 mln zł. Przewiduje się również budowę dwóch nowych żłobków ze środków finansowych Gorzowskich Zakładów Włókien Sztucznych i Gorzowskich Zakładów Przemysłu Jedwabniczego.

Oświata i szkolnictwo. Niezmiernie bogaty rozdział w historii polskiego Gorzowa stanowi organizacja i rozwój systemu oświaty i szkolnictwa w tym mieście. Pierwszym krokiem w kierunku zorganizowania sieci szkół podstawowych i średnich w Gorzowie i w powiecie gorzowskim było utworzenie z dniem 1 maja 1945 r. Inspektoratu Szkolnego w Gorzowie. Zorganizował go Roman Ulatowski, który na stanowisko inspektora szkolnego w Gorzowie powołany został przez Kuratorium Okręgu Szkolnego Poznańskiego w Poznaniu, aczkolwiek w maju 1945 r. Ziemia Lubuska podlegała organizacyjnie trzem kuratoriom: północne powiaty podlegały kuratorium zachodniopomorskiemu w Koszalinie, południowe — kuratorium dolnośląskiemu w Głogowie, zaś wschodnie kuratorium poznańskiemu.

Dopiero w lipcu 1945 r. całe szkolnictwo Ziemi Lubuskiej podporządkowane zostało organizacyjnie Kuratorium OSP w Poznaniu. Data ta zapoczątkowała okres organizacyjnej stabilizacji systemu oświaty i dynamicznego rozwoju szkolnictwa podstawowego a następnie średniego na obszarze Ziemi Lubuskiej. Celem ujednolicenia polityki oświatowej oraz wypracowania jednolitych metod i form nauczania, kurator poznański z dniem 1 września 1945 r. utworzył na obszarze Ziemi Lubuskiej odrębną wizytature. szkolną, obejmującą zakresem swojej działalności wszystkie typy szkół, a stanowisko wizytatora Ziemi Lubuskiej powierzył Wiesławowi Sauterowi. Jak wynika ze sprawozdania o stanie szkolnictwa podstawowego w okręgu szkolnym poznańskim według stanu na dzień 1 grudnia 1945 r., na obszarze Ziemi Lubuskiej czynnych było 338 szkół podstawowych, w których uczyło 685 nauczycieli, zaś kształciło się 28 273 dzieci. Stanowiło to niezaprzeczalny sukces organizacyjny polskiego nauczycielstwa na tych ternach, zważywszy, że ogólne warunki pracy oświatowej na Ziemi Lubuskiej w tym okresie były niezmiernie trudne. Zniszczone i zdewastowane budynki szkolne, pozbawione najniezbędniejszego wyposażenia i pomocy naukowych, brak podręczników szkolnych i bibliotek, trudności aprowizacyjne, a przede wszystkim młodzież szkolna rekrutująca Się spośród rodzin repatriantów, osiedleńców, reemigrantów i autochtonów, wymagająca poddania jej procesowi adaptacyjnemu i amalgamacyjnemu szkoły — oto z grubsza biorąc podstawowe problemy pracy nauczycielstwa na Ziemi Lubuskiej w latach 1945—1946. Mimo tych trudności, dalszy stały wzrost liczebny szkół podstawowych i średnich spowodował, że z dniem 1 marca 1946 r. kuratorium poznańskie powołało dwie odrębne wizytatury na Ziemi Lubuskiej: dla szkół podstawowych, ze Stanisławem Lonczakiem i dla szkół średnich z Wiesławem Sauterem na czele.

O dynamice rozwojowej szkolnictwa podstawowego na obszarze powiatu gorzowskiego i miasta Gorzowa świadczą dane liczbowe. I tak np. według stanu na dzień 1 grudnia 1945 r.
działało w powiecie gorzowskim 45 szkół podstawowych o jednym, dwóch lub trzech nauczycielach, 4 szkoły o czterech i więcej nauczycielach. Kadra pedagogiczna liczyła 86 nauczycieli, w tym 79 kwalifikowanych i 7 nie posiadających kwalifikacji pedagogicznych. Kadra ta kształciła 4086 uczniów, w klasach od pierwszej do siódmej. W trzy miesiące później, wg stanu na dzień 1 marca 1946 r., w powiecie gorzowskim czynnych było 55 szkół podstawowych, (w tym w Gorzowie 4) i kształciło się , w nich ogółem 4146 uczniów, pod kierunkiem 113 nauczycieli.
Ponadto począwszy od dnia 1 września 1945 r. podjęły w Gorzowie działalność szkoły średnie i zawodowe.

Podobną jak w powiecie gorzowskim dynamikę rozwojową wykazywało szkolnictwo podstawowe w samym Gorzowie. I tak np. jeżeli w dniu 27 maja 1945 r., tj. w dniu otwarcia pierwszej szkoły polskiej w tym mieście, odnotowano zgłoszenie zaledwie pięciorga dzieci w wieku szkolnym, to już w dniu 10 lipca 1945 r.

czynne były dwie szkoły podstawowe, skupiające 270 uczniów; w dniu 12 września 1945 r. szkoły podstawowe w Gorzowie obejmowały już programem nauczania 800 uczniów, zaś w dniu 13 października tegoż roku liczba dzieci uczących sio w tych szkołach przekroczyła 1000.
Pierwsza polska szkoła w Gorzowie powstała dnia 27 maja 1945 . Była to Szkoła Podstawowa nr 1 im. Marii Konopnickiej. Kierowniczką jej została Felicja Waliszko, która w pierwszym, najcięższym okresie pracy umiała pokonać wiele trudności i pomyślnie kierować szkołą. W pierwszym roku szkolnym 1944/45 w szkole uczyło się 187 uczniów pod kierunkiem trzech nauczycieli, tworząc sześć oddziałów — od klasy pierwszej do szóstej. W roku tym szkołę opuściło pierwszych 20 absolwentów. Obecnie szkołą kieruje Zofia Fiedler. W miesiącach wrześniu, październiku i listopadzie 1945 r. uruchomiono dwie dalsze szkoły podstawowe, a mianowicie Szkołę Podstawową nr 3 i Szkołę Podstawową nr 4 oraz pierwsze gimnazjum i liceum ogólnokształcące, którego dyrektorem został organizator szkolny w Gorzowie, Tadeusz Głogowski. Powstała również dokształcająca szkoła zawodowa o kierunkach zawodowych, handlowym i rzemieślniczym.

W roku 1950, a więc w pięć lat od chwili uruchomienia pierwszej polskiej szkoły, czynnych było w Gorzowie 10 szkół podstawowych, 2 szkoły średnie ogólnokształcące oraz 6 szkół zawodowych, zasadniczych i średnich, a mianowicie: szkoła metalowa, energetyczna, handlowa, krawiecka, gospodarstwa domowego i muzyczna. Ponadto w mieście działały placówki oświaty dorosłych oraz 14 przedszkoli. W szkołach gorzowskich zatrudnionych było łącznie BO nauczycieli, którzy kształcili blisko 4000 dzieci i młodzieży.

W roku szkolnym 1960/61 szkolnictwo ogólnokształcące Gorzowa reprezentowało 15 szkół podstawowych i 2 licea, zaś szkolnictwo zawodowe 11 szkól zasadniczych i średnich, a mianowicie: Zasadnicza Szkoła Zawodowa, Zasadnicza Szkoła Rzemiosł Budowlanych, Zasadnicza Szkoła Gospodarcza, Zasadniczą Szkoła Handlowa, Państwowa Szkoła Położnych, Szkoła Pielęgniarstwa Neuropsychiatrycznego, Technikum Chemiczne, Technikum Łączności, Technikum Gospodarcze, Technikum Ekonomiczne, Liceum Pedagogiczne, a ponadto Studium Nauczycielskie.

Plan pięcioletni na lata 1961—1965 zakłada znaczny wzrost nakładów finansowych na rozwój oświaty i szkolnictwa. Przewiduje się, że ogólny koszt inwestycji oświatowych wyniesie 68 mln zł, z tego 54 mln zł przeznaczone zostaną na szkolnictwo ogólnokształcące, podstawowe i średnie, a 14 mln zł na szkolnictwo zawodowe, zasadnicze i średnie. Ponadto przewiduje się, że nakłady na kapitalne remonty szkół i innych placówek oświatowych, znajdujących się w gestii Ministerstwa Oświaty, wyniosą w latach 1961—1965 — 2 650 000 zł. Środki te zaangażowane zostały w realizację takich zadań rzeczowych, jak budowa trzech szkół podstawowych, zlokalizowanych przy ul. "Warszawskiej, ul. Matejki i przy pl. Słonecznym, budowa dwóch szkół średnich ogólnokształcących — w tym jednej szkoły Tysiąclecia — zlokalizowanych przy ul. Warszawskiej i u zbiegu ulic Towarowej i Fabrycznej, budowa Technikum Chemiczno-Mechanicznego, z jednoczesnym uwzględnieniem potrzeb lokalowych Zasadniczej Szkoły Włókienniczej i Szkoły Laborantów Chemicznych, budowa Zasadniczej Szkoły Rzemiosł Budowlanych i rozbudowa Zasadniczej Szkoły Zawodowej. 2e podjęcie tych inwestycji było z punktu widzenia potrzeb społecznych jak najbardziej uzasadnione, świadczy chociażby zjawisko szybkiego wzrostu liczby absolwentów szkół podstawowych. W r. 1960 liczba absolwentów tych szkół wyniosła 700 uczniów, zaś w r. 1965 wyniesie 1210, to znaczy osiągnie 172,8% w stosunku do roku 1960; podobną dynamiką wzrostu wykazują liczby dotyczące młodzieży gorzowskiej w wieku lat 14—17, W r. 1960 liczba tej młodzieży wyniosła 1632 chłopców i 1592 dziewcząt, zakłada się zaś, że w r. 1965 liczba ta wyniesie 2706 chłopców i tyleż samo dziewcząt. Planuje się, że na ogólną liczbę 5412 chłopców i dziewcząt w wieku lat 14—17 nauką w zasadniczych szkołach zawodowych oraz szkołach średnich ogólnokształcących i zawodowych objętych zostanie w 1965 r. 4120 chłopców i dziewcząt, tzn. 76% młodzieży gorzowskiej w wieku lat 14—17, przy czym około 500 uczniów pobierać będzie naukę w szkołach położonych na obszarze powiatu gorzowskiego bądź innych powiatów województwa zielonogórskiego. Trzeba przy tym podkreślić, że mimo podjęcia tak poważnego wysiłku inwestycyjnego w dziedzinie oświaty, odsetek młodzieży gorzowskiej w tej grupie wieku, objętej nauczaniem pozapodstawowym, począwszy od 1959 r. stale maleje, co powoduje ujemne zjawisko odpływu młodzieży do szkół w innych miastach, z których tylko znikoma część po zdobyciu wykształcenia wraca do Gorzowa, by podjąć pracę zawodową.

Planowany w latach 1961—1965 rozwój oświaty i szkolnictwa w Gorzowie Wielkopolskim ilustrują zamieszczone tabele. Kultura. Odrębne i niezmiernie ciekawe zagadnienie stanowi problem rozwoju kultury w Gorzowie Wielkopolskim. Jak wiadomo, pojęcie kultury obejmuje cały szereg czynników i zjawisk, takich jak baza kulturalna, na którą składają się ośrodki działalności naukowej i kulturalnej, ujęte w pewien organizacyjny system, działalność kulturalna określonych grup społecznych i wreszcie z jednej strony rozwijająca się w efekcie tej działalności konkretna twórczość naukowa i kulturalna, której adresatem jest społeczeństwo z drugiej zaś — zjawisko dorastania i dojrzewania tegoż społeczeństwa do pełnego odbioru wyprodukowanych, trwałych wartości kulturowych. Przejawy tej działalności w twórczości kulturalne są niezmiernie różnorodne i obejmują szeroki wachlarz dziedzin, począwszy od działalności i twórczości placówek naukowych, jak wyższe uczelnie, instytuty i towarzystwa naukowe, muzea i biblioteki, poprzez czytelnictwo, działalność publicystyczną i wydawniczą oraz tak zwaną kulturę artystyczną, a mianowicie twórczość literacką i plastyczną, działalność teatrów i instytucji muzycznych oraz radia, filmu i telewizji, a skończywszy na powszechnym, amatorskim ruchu kulturalno-artystycznym.

Organizacja odpowiedniej bazy kulturalnej i podjęcie podstawowej działalności w tym zakresie — wszystko to napotykało w Gorzowie w latach 1945—1950 na poważne trudności, nie tylko z powodu braku środków budżetowych i odpowiednich kadr. Ogromne zniszczenia wojenne, liczne trudności okresu powojennego, powszechny niedostatek i wałka o zabezpieczenie podstawowych warunków socjalnobytowych ludności Gorzowa, nie sprzyjały rozwojowi życia kulturalnego w mieście. Mimo to lata 1945—1950 cechowała wprawdzie żywiołowa, ale niezmiernie różnorodna i bogata działalność kulturalna. Przyczyn tego zjawiska należy doszukiwać się przede wszystkim w odczuwanym przez społeczeństwo polskie tego okresu głodzie kulturalnym, będącym naturalną reakcją na akty tłumienia i niszczenia wszelkich przejawów żywej kultury narodowej na ziemiach polskich w latach 1939—1945 przez niemieckiego okupanta.

Naukę i działalność naukową w Gorzowie Wielkopolskim reprezentują przede wszystkim takie placówki o charakterze naukowym, jak oddziały terenowe Instytutu Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa, Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin, Instytutu Ochrony Roślin, Instytutu Weterynarii, Naczelnej Organizacji Technicznej i Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich, wreszcie Muzeum Miejskie, Towarzystwo Przyjaciół Muzeum oraz gorzowskie biblioteki publiczne.

Gorzowski oddział Instytutu Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa prowadzi działalność naukową począwszy od r. 1945. Od początku lat pięćdziesiątych pracami kieruje dr inż. Edmund Stuczyński. Oddział posiada kilka pracowni naukowych, jak pracownię roślin pastewnych, roślin okopowych, nawożenia, kartografii oraz laboratorium chemiczne. Spośród ciekawszych tematów naukowych, nad którymi gorzowski oddział Instytutu Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa pracuje od dłuższego czasu, należy przede wszystkim wymienić badania i doświadczenia nad nostrzykiem, rośliną motylkową o wysokiej wartości pastewnej, zmierzające do obniżenia stopnia zawartości kumaryny w nostrzyku i pozbawienia go specyficznego zapachu i posmaku, które powodują, że ta bogata w składniki pokarmowe roślina jest niechętnie konsumowana przez trawożerne zwierzęta hodowlane, dalej — badania nad nawożeniem roślin uprawnych, głównie nad wpływem wapnowania i magnezowania gleb na efekty stosowania nawozów mineralnych, prowadzenie doświadczeń w zakresie stosowania nowych wysoko koncentrowanych nawozów azotowych oraz nawożenie słomą, badania nad wartością nasienną ziemniaków sadzeniaków, głównie badania wpływu klimatu, gleby i innych czynników naturalnych oraz nawożenia azotowego i magnezowego na produkcję sadzeniaka. Ponadto oddział prowadzi w ramach usług badania stanu zdrowotności ziemniaków, co pozwala na gromadzenie materiału informacyjnego w tym zakresie. Przy gorzowskim oddziale Instytutu Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa działa również Inspektorat Doświadczalnictwa Terenowego w Gorzowie, który współpracuje z rolnikami województwa zielonogórskiego i zleca im prowadzenie produkcji doświadczalnej. Praktyczne efekty tych doświadczeń analizowane są przez inspektorat, a następnie publikowane w specjalnych biuletynach informacyjnych.

Nad problemami rolnictwa, a w szczególności hodowli, aklimatyzacji i ochrony roślin pracuje w Gorzowie Zakład Roślin Zbożowych Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin oraz oddział terenowy Instytutu Ochrony Roślin. I tak np, pracownia hodowli zbóż Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin, prowadzona przez doc. dra Andrzeja Słabońskiego, wyhodowała wysoko wartościową odmianę pszenicy, która otrzymała nazwę pszenicy gorzowskiej sztywnej. Jest to odmiana nadająca się do sprzętu maszynowego, gdyż charakteryzuje ją sztywna, niepodatna na wylęganie słoma. Pracownia wyhodowała również ciekawą odmianę żyta (Tetra Gorzów) o walorach pszenicy. Od miana ta, wysiana doświadczalnie w Państwowym Gospodarstwie Rolnym w Wawrowie w powiecie gorzowskim, przyniosła zbiór w wysokości 41 q z hektara.

Problematyką rolnictwa zajmuje się w Gorzowie również Wojewódzki Zakład Higieny Weterynaryjnej Instytutu Weterynarii, Działalność gorzowskiego oddziału Instytutu Weterynarii zapoczątkowana została w 1946 r. Obok podjęcia różnych tematów naukowych z zakresu weterynarii, instytut uruchomił produkcją przemysłową biopreparatów, surowic i szczepionek, celem podjęcia walki z niezmiernie rozpowszechnionymi w tym okresie chorobami zakaźnymi zwierząt hodowlanych. Wreszcie w r. 1949, po ograniczeniu masowości, a następnie zlikwidowaniu najgroźniejszych chorób zakaźnych zwierząt, instytut stał się inspiratorem, produkcji niektórych leków farmaceutycznych. W r. 1952 nastąpiło wyodrębnienie z instytutu produkcji biopreparatów i farmaceutyków i powołanie Gorzowskich Zakładów Przemysłu Bioweterynaryjnego jako przedsiębiorstwa państwowego na pełnym rozrachunku gospodarczym. Obecnie Wojewódzki Zakład Higieny Weterynaryjnej Instytutu Weterynarii w Gorzowie, obok badań naukowych, prowadzi działalność usługową dla potrzeb służby weterynaryjnej województwa zielonogórskiego.

Działalnością naukową i popularyzatorską zajmują się ponadto w Gorzowie Naczelna Organizacja Techniczna i Towarzystwo Rozwoju Ziem Zachodnich. NOT działa poprzez swoje kluby, spośród których do najlepiej urządzonych należy zaliczyć w Gorzowie klub ogólnomiejski oraz kluby przy Gorzowskich Zakładach Włókien Sztucznych i Gorzowskich Zakładach Spożywczych Przemysłu Terenowego. Kluby te — obok różnorodnej działalności kulturalnej — spełniają głównie rolę inspiratorów twórczości technicznej i ruchu racjonalizatorskiego wśród kadry naukowo-technicznej Gorzowa. Gorzowski zarząd obwodowy Towarzystwa Rozwoju Ziem Zachodnich prowadzi natomiast działalność naukową i popularyzatorską na tematy związane z historią, kulturą, gospodarką i perspektywami rozwojowymi Ziem Zachodnich i Północnych, ze szczególnym uwzględnieniem Ziemi Lubuskiej i regionu gorzowskiego. Warto tu wymienić np. zorganizowaną w Gorzowie w dniach 10 i 11 listopada 1982 r. niemcoznawczą sesję naukową, z udziałem naukowców z Instytutu Zachodniego w Poznaniu, przedstawicieli Zachodniej Agencji Prasowej w Poznaniu i Ośrodka Kultury i Informacji Niemieckiej Republiki Demokratycznej w Warszawie, poświęconą problematyce Niemiec współczesnych. Szczególnym jednak sukcesem zarządu obwodowego TRZZ w Gorzowie jest organizowanie ekspozycji obrazujących dorobek gorzowskiego przemysłu i rzemiosła.

Poważną rolę w życiu naukowym i kulturalnym Gorzowa Wielkopolskiego spełnia Muzeum Miejskie i istniejące od niedawna Towarzystwo Przyjaciół Muzeum, działające w roli popularyzatora działalności tej placówki kulturalno-naukowej. Już w marcu 1945 r. wydobyto z gruzów gmachu byłego muzeum krajowego i archiwum ocalałe zbiory, W tym wiele cennych dokumentów W języku łacińskim, i zabezpieczono je przed dalszą dewastacją. Otwarcie muzeum nastąpiło w dniu 8 września 1945 r., w gmachu przy ul. Warszawskiej. W muzeum zgromadzono głównie materiał wykopaliskowy, pochodzący z pobliskiego Santoka, zbiór mebli antycznych oraz niewielką galerię obrazów. Pierwszym kustoszem muzeum został Z, Szuman (obecnie dyr. A. Przybylski). W latach pięćdziesiątych muzeum uległo gruntownej reorganizacji i przystosowaniu do nowoczesnych wymogów muzealnictwa i jego zadań naukowych i dydaktycznych. Obok ekspozycji stałych, muzeum gorzowskie jest organizatorem ciekawych wystaw okolicznościowych, poświęconych głównie malarstwu, rzeźbie i grafice, oraz imprez o charakterze kulturalnym bądź naukowym, jak np. zorganizowana w listopadzie 1960 r. — z okazji piętnastolecia istnienia muzeum w Gorzowie — konferencja naukowa, poświęcona muzealnictwu polskiemu na ziemiach zachodnich.

Miejska Biblioteka Publiczna w Gorzowie rozpoczęła swoją działalność w 1945 r. W roku 1946 posiadała już księgozbiór liczący kilkaset tomów i obejmowała swoim zasięgiem również powiat gorzowski.

Z dniem 1 kwietnia 1947 r. nastąpiło wyodrębnienie Powiatowej Biblioteki Publicznej w Gorzowie, zaś biblioteka miejska zwiększyła swój księgozbiór do 6 tys. tomów i zorganizowała filie i punkty biblioteczne w różnych częściach miasta. Obecnie Miejska Biblioteka Publiczna w Gorzowie posiada księgozbiór liczący ponad 60 tys. tomów i trzy filie biblioteczne, w tym jedną obejmującą wyłącznie literaturę dziecięcą i młodzieżową.

Działalność gorzowskich bibliotek publicznych stała się nie tylko podstawą popularyzacji tej formy przyswajania wiedzy, ale przede wszystkim podstawą rozwoju czytelnictwa masowego w Gorzowie.

Czytelnictwo powszechne obejmowało w Gorzowie nie tylko literaturą naukową, zawodową i beletrystykę, ale w znacznie szerszym stopniu aktualną informację i publicystykę, zawartą zarówno w prasie codziennej, jak i w prasie periodycznej. Zjawisko to, jak i potrzeba informowania społeczeństwa gorzowskiego o wydarzeniach i problemach środowiska, stały się przyczyną narodzin lokalnej prasy gorzowskiej. W dniu 6 lipca 1945 r. ukazuje się „Ziemia Gorzowska", pierwszy gorzowski tygodnik informacyjno-społeczny, redagowany pod kierunkiem Tadeusza Drzazgi i tłoczony w Gorzowskiej Drukarni Akcydensowej.

W dniu 6 października 1945 r. ukazuje się pierwszy numer tygodnika „Ziemia Lubuska. Pismo pionierów czternastu odzyskanych powiatów Ziemi Lubuskiej i północnych powiatów Pomorza Zachodniego". W latach późniejszych należy głównie odnotować ukazanie się dwu pism, a mianowicie w r. 1952 „Gazety Gorzowskiej", stanowiącej terenowe wydanie „Gazety Zielonogórskiej", organu prasowego KW PZPR w Zielonej Górze, oraz w marcu 1958 r. „Stilonu Gorzowskiego", organu Samorządu Robotniczego Gorzowskich Zakładów Włókien Sztucznych, stanowiącego kontynuacje „Głosu Chemika", gazety zakładowej GZWS, jednakże swoją tematyką i znaczeniem znacznie wykraczającego poza obszar tych największych zresztą w Gorzowie zakładów przemysłowych. Ponadto w zakresie obsługi prasowej działają w Gorzowie oddziały terenowe Zachodniej Agencji Prasowej i „Słowa Powszechnego" oraz korespondenci terenowi. „Nadodrza" pisma społeczno-kulturalnego, wydawanego w Zielonej Górze.

Historia rozwoju kultury artystycznej w Gorzowie Wielkopolskim, to przede wszystkim pełna wzlotów i upadków historia miejskiego teatru dramatycznego, będąca wyrazem trwałych aspiracji kulturalnych społeczeństwa gorzowskiego. Teatr ten odegrał doniosłą rolę w szerzeniu polskiej kultury narodowej na Ziemi Lubuskiej, zwłaszcza w latach 1945—1948. Działalność swoją rozpoczął teatr gorzowski wystawieniem w dniu 8 września 1945 r. przez amatorski zespół dramatyczny Gorzowa Ciotuni Fredry, w reżyserii Jaczewskiej. Zespół wystawił ponadto w 1945 r. bajki dla dzieci, a mianowicie Małgosią w górach, w reżyserii Ireny Zielińskiej oraz Księżniczkę Snieżyczkę, w reżyserii Romana Juszkiewicza, szereg przedstawień rewiowych, jak Wielka rewia i Bez finału, oraz sztukę dramatyczną Partyzanci Mazura, w reżyserii Romana Juszkiewicza. W grudniu 1945 r. Henryk Barwiński, aktor i reżyser, długoletni dyrektor scen polskich w Lublinie, Łodzi, Lwowie i Kaliszu organizuje stały Teatr Miejski im. Józefa Korzeniowskiego w Gorzowie i zostaje jego pierwszym dyrektorem. W dniu 5 stycznia 1946 r. gorzowski teatr stały zainaugurował swoją działalność wystawieniem Starego kawalera Korzeniowskiego z Henrykiem Barwińskim w roli tytułowej. Do osiągnięć tego okresu można również zaliczyć wystawienie w kwietniu 1946 r. Grubych ryb Bałuckiego, gdzie wśród młodych aktorów wyróżnili się Zofia Starosołska i Ludwik Kasender. Do końca 1946 r. zespół teatralny dał w Gorzowie 71 przedstawień, w tym 14 premier, nie licząc gościnnych występów poza obszarem miasta.

W pierwszej połowie 1947 r. teatr gorzowski zawiesił swoją stałą działalność z powodu trudności finansowych władz miejskich, zaś jego zespół przeniósł się do Wrocławia. Nowy okres działalności teatru, przemianowanego teraz na Teatr Miejski im, Juliusza Osterwy, zainaugurowany został we wrześniu 1947 r., pod kierownictwem Aleksandra Gąssowskiego, który wystawił Damy i huzary Fredry. W sezonie 1947/48 teatr miejski dał w Gorzowie 107 przedstawień, w tym 10 premier.

Lata 1949—1955 stanowią ciemną kartę, w dziejach gorzowskiego teatru dramatycznego. Odejście Aleksandra Gąssowskiego pociąga za sobą upadek stałej sceny. Teatr przejmują znowu zespoły amatorskie i działają tam do r. 1953, W latach 1954— —1955 i ta działalność ustaje. Sala teatralna zostaje zamieniona na kino, a ponadto odbywają się tu pokazy cyrkowe oraz imprezy sportowe, jak mecze bokserskie i zapaśnicze. W r. 1956 władze miejskie przeprowadzają kapitalny remont budynku i teatr ponownie przechodzi w ręce działaczy kultury, a mianowicie zespołu amatorskiego „Studio", działającego pod patronatem Lubuskiego Towarzystwa Kultury. Jednakże uzasadnione ambicje kulturalne gorzowian domagają się utworzenia w mieście stałej sceny. Wreszcie w r. 1960 powstaje teatr stały w Gorzowie, pod dyrekcją Z. Szczerbowskiego. Począwszy od 5 listopada 1960 r. do końca tego roku zespół teatralny dał ponad 50 przedstawień. Do ciekawszych premier należała niewątpliwie Balladyna Słowackiego, w reżyserii Gustawy Błońskiej i scenografii Stanisława Jarockiego z Joanną Ciemniewską w roli tytułowej, Haliną Bulikówną, Manuela Kiernikówną, Konradem Morawskim i Ryszardem Ostromęckim w pozostałych rolach, oraz Popas Króla Jegomości Grzymały-Siedłeckiego, w reżyserii Wiktora Biegańskiego i scenografii Karola Frycza, z Aleksandrem Gajdeckim w roli Miecznika, Konradem Morawskim w roli Podczaszego i Bogdanem Szymkowskim w roli Króla. W repertuarze roku 1961 warto odnotować przede wszystkim wystawienie Marii Stuart Słowackiego i Antygony Anouilha, w reżyserii Komana Zawistowskiego i scenografii Otto Axera oraz w obsadzie Haliny BulikKujawskiej, Krystyny Czarnockiej, Barbary Drogorób, Marii Rosłan, Witolda Andrzejewskiego, Lubimira Jabłońskiego, Zbigniewa Kawieckiego, Eugeniusza Kujawskiego i innych.

W styczniu 1962 r. kierownictwo gorzowskiego teatru dramatycznego objął Mirosław Smolarek, miody aktor ze szkoły Ireny i Tadeusza Byrskich, oraz Bogdan Daniłowicz, jako kierownik literacki teatru. Dużym osiągnięciem artystycznym tego okresu było znakomite przedstawienie komedii Uciekła mi przepióreczka Żeromskiego, w reżyserii Ireny Byrskiej i scenografii Ireny Burkę, z Barbarą Bargiełowską w roli Doroty, Jerzym Jasińskim w roli Smugonia i Bogdanem Zielińskim w roli Przemęckiego. Generalnie rok 1962 był wyjątkowo pomyślny dla rozwoju życia teatralnego w Gorzowie. W roku tym Teatr Miejski im. Juliusza Osterwy w Gorzowie dał w mieście 219 przedstawień, w tym 10 premier, które obejrzało ogółem 83 500 widzów. Ponadto gorzowski zespół teatralny wystąpił gościnnie w Szczecinie, Wrocławiu, Katowicach, Sosnowcu, Łowiczu i Gnieźnie, dając 21 przedstawień dla ponad 10 000 widzów. Ogółem teatr gorzowski zamknął bilans roku 1962 liczbą 240 przedstawień, które obejrzało ponad 93 500 widzów.

Na początku 1963 r. kierownictwo gorzowskiej sceny przeszło w ręce Ireny Byrskiej, która zainaugurowała sezon wystawieniem Intrygi i miłości Schillera oraz Igraszek trafu i miłości Marivaux.

Z innych dziedzin kultury artystycznej w Gorzowie należy odnotować przede wszystkim działalność i twórczość trzech środowisk kulturalnych: literackiego, plastycznego i muzycznego.

Początków kształtowania się środowiska literackiego w Gorzowie należy doszukiwać się w działalności Koła Towarzysko-Literackiego, które powstało w grudniu 1945 r. Koło to skupiło twórców i miłośników literatury oraz powołało do życia środy literackie, cotygodniową imprezę recytatorsko-dyskusyjną poświęconą poezji i prozie, tak polskiej, jak i obcej. Wśród wielu ciekawych inicjatyw w dziedzinie życia literackiego warto odnotować powstanie w latach 1955—1958 Społecznego Ogniska Artystycznego, Klubu Zainteresowań Literackich i Gorzowskiego Towarzystwa Przyjaciół Kultury. Szczególnie doniosłym wydarzeniem w rozwoju działalności i twórczości literackiej było powstanie w t. 1958 Gorzowskiego Towarzystwa Przyjaciół Kultury, które objęło mecenat nad środowiskiem literackim miasta i przyczyniło się w znacznej mierze do stworzenia odpowiedniego klimatu twórczego. W klimacie tym wyrastają i rozwijają się — zwłaszcza w ostatnim czasie — ciekawe indywidualności literackie. Wystarczy chociażby wymienić twórczość poety Zdzisława Morawskiego, działalność i twórczość Floriana Nowickiego, poety i redaktora naczelnego „Stilonu Gorzowskiego", laureata Lubuskiej Nagrody Kulturalnej w 1959 r., oraz interesujący debiut Ireny Dowgielewicz — zbiór opowiadań pt. Lepszy obiadS2. Ciekawym wydarzeniem literackiego Gorzowa jest również twórczość Papuszy (Bronisławy Wajs), pierwszej poetki cygańskiej w literaturze polskiej, której Pieśni Papuszy, spolszczone przez Jerzego Ficowskiego, wybitnego znawcę języka i kultury cygańskiej, stały się sensacją wydawniczą w skali światowej.

Środowisko plastyczne w pierwszych latach powojennych skupiło się głównie wokół Muzeum Miejskiego, jako organizatora wystaw współczesnego polskiego malarstwa, rzeźby i grafiki. Obok wystaw indywidualnych twórczości plastycznej, a mianowicie Z. Szumana w r. 1946 i W. Sokołowskiej w r. 1947, muzeum zorganizowało w grudniu 1947 r. I wystawę Prac Artystów Plastyków Ziemi Lubuskiej, która zgromadziła 160 prac dziewiętnastu plastyków z Gorzowa i innych ośrodków miejskich Ziemi Lubuskiej. Druga wystawa zbiorowa lubuskiej plastyki odbyła się również w salach muzeum miejskiego w Gorzowie, w maju 1948 r. Wiele eksponowanych wtedy prac gorzowskiego środowiska plastycznego znalazło się później na Wystawie Ziem Odzyskanych we Wrocławiu, w 1948 r. W roku 1955 powstało w Gorzowie Społeczne Ognisko Artystyczne, którego kierownictwo objął inicjator idei ogniska, muzyk Kazimierz Karmiński. Stało się ono również ośrodkiem działalności gorzowskiego środowiska plastycznego. Do jego przedstawicieli należy zaliczyć przede wszystkim artystów plastyków: Jana Korcza, kierownika sekcji plastycznej ogniska i Leona Haegenbartha. Dużym osiągnięciem ogniska — przy współudziale sekcji plastycznej — było zorganizowanie i urządzenie społecznym wysiłkiem „Paleniska", interesującej piwnicy artystycznej, stanowiącej obecnie klub zainteresowań kulturalno-artystycznych gorzowskiego środowiska twórczego.

Bogato i niezmiernie różnorodnie przedstawia się w Gorzowie działalność muzyczna. Pierwszą imprezą muzyczną, odnotowaną w Gorzowie, był koncert rozrywkowy z udziałem solistów poznańskich, który odbył się w dniu 15 sierpnia 1945 r. w Robotniczym Domu Kultury, W pierwszej połowie grudnia 1945 r, powstał gorzowski oddział Związku Zawodowego Muzyków. W tym samym mniej więcej czasie rozpoczęła swoją działalność Miejska Orkiestra Symfoniczna pod dyrekcją Józefa Roezlera. W ostatnią niedzielę grudnia 1945 r. odbył się inauguracyjny koncert orkiestry symfonicznej pod batutą Ludwika Kacperskiego. Otwarcie z dniem 1 kwietnia 1946 r. Miejskiej Szkoły Muzycznej, na czele której stanął prof. Ludwik Kacperski, muzyk i pedagog, przyczyniło się do znacznego ożywienia ruchu muzycznego w mieście. Szkoła ta, z inicjatywy prof. Franciszka Czarneckiego obecnego jej dyrektora, stała się — wraz z Państwowym Liceum Pedagogicznym w Gorzowie — organizatorem lubuskich wieczorów pieśni i tańca, cieszących się ogromnym powodzeniem wśród gorzowskiej publiczności. W dniu 27 marca 1955 r. obić szkoły wystawiły komediooperę Kurpińskiego Krakowiacy i Górale w reżyserii Jadwigi Nowińskiej, dając ogółem 23 przedstawienia w Gorzowie i na terenie innych miast.

Powstanie w 1955 r. Społecznego Ogniska Artystycznego oraz fakt, że kierownictwo tej placówki objął absolwent Wyższej Szkoły Muzycznej w Poznaniu, Kazimierz Kamiński, przyczyniły się do znacznego poszerzenia kręgu oddziaływania ruchu muzycznego na społeczeństwo miasta. To legło u podstaw organizacyjnych Gorzowskiego Towarzystwa Muzycznego, które powstało w Gorzowie w r. 1958. Tak zatem ukierunkowanie działalności muzycznej — począwszy od r. 1945 — na młodego i masowego odbiorcę, stało się zasadniczą przyczyną, że życie muzyczne dzisiejszego Gorzowa osiągnęło nie notowaną gdzie indziej dynamikę i rozmach.

 
 

Copyright © 2007-2009. All rights reserved.