Gorzów - Landsberg
Historia
Władcy
Ludzie
Widokówki - Pocztówki
Zdjęcia
Mapy
Publikacje
Forum
Autor
Linki
Gorzów Wlkp.

< Rozdział X | Spis treści | Rozdział XII >

11. WYZWOLENIE MIASTA

Strategiczna rola Gorzowa Wielkopolskiego we wschodnim systemie obronnym Trzeciej Rzeszy sprecyzowana została w r. 1934, kiedy to podjęto budową umocnień, które miały z jednej strony stworzyć dogodne warunki do koncentracji wojsk, z drugiej zaś osłonić terytorium Niemiec przed ewentualną ofensywą wojsk nieprzyjaciela. Umocnienia te powstawały etapowo, w latach 1934—1935, następnie w latach 1938—1939 i wreszcie w latach 1944—1945, w, celach, które wyznaczała każdorazowo aktualna sytuacja wojskowo-polityczna hitlerowskich Niemiec.

System umocnień na wschodniej granicy Niemiec składał się z trzech zasadniczych elementów obrony, biegnących z północy na południe, a mianowicie: Wału Pomorskiego (Pommernstellung), Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego i Linii Odrzańskiej.

Wał Pomorski przebiegał na rubieży Szczecinek, Krągi, Nadarzyce, Wałcz, Tuczno, wzdłuż zachodniego brzegu rzeki Drawy, aż do jej ujścia w rejonie Krzyża i dalej północnym brzegiem Noteci, a następnie Warty do Gorzowa Wielkopolskiego.

Rubież ta stanowiła główne pozycje obrony, wyposażone w skomplikowany system fortyfikacji typu stałego, w szczególności w żelbetowe schrony bojowe oraz w transzeje, stanowiska ogniowe broni maszynowej, zapory przeciwczołgowe i inne umocnienia. Ponadto w odległości 20—40 km na wschód, równolegle do głównych pozycji obrony, stworzyli Niemcy pas przesłaniania Wału Pomorskiego, biegnący wzdłuż zachodnich brzegów Gwdy i Noteci oraz północnego brzegu Warty, na rubieży Lędyczek, Jastrowie, Płytnica, Piła, Czarnków, Wronki do Międzychodu. Niezależnie od pasa przesłaniania zbudowali Niemcy jeszcze tzw. pozycją ryglową, skierowaną frontem na południc i biegnącą prostopadle od głównych pozycji wału na rubieży Nadarzyce, Wierzchowo, do Kalisza Pomorskiego. Zarówno pozycja ryglowa, poza rejonem styku z Wałem Pomorskim, jak pas przesłaniania, nie posiadały umocnień typu stałego, a jedynie umocnienia polowe, o małej głębokości.

Międzyrzecki Rejon Umocniony stanowił południowe przedłużenie Wału Pomorskiego. Ciągnął się wzdłuż zachodniego brzegu Warty, a następnie Obry, na rubieży Santok koło Gorzowa, Skwierzyna, Międzyrzecz, Świebodzin, Skąpe i Brody nad Odrą i wyposażony był w system fortyfikacji typu stałego, urzutowanych na głębokość 4—6 km. Przeciętnie na 1 km frontu przypadało po siedem żelbetowych schronów bojowych. Międzyrzecki Rejon Umocniony, podobnie jak Wał Pomorski, posiadał cd wschodu pas przesłaniania na rubieży Międzychód, Trzciel, Zbąszyń, Kargowa, aż do koryta Odry.

I wreszcie wzdłuż zachodniego brzegu Odry biegła Linia Odrzańska, która w miejscowości Brody stykała się z Międzyrzeckim Rejonem Umocnionym i kierując się dalej na południowy wschód obejmowała swoim systemem obronnym Głogów, Wrocław, Brzeg i Opole.

Operacja wojskowa Wisła — Odra, której rezultatem było między innymi wyzwolenie Ziemi Lubuskiej i Gorzowa Wielkopolskiego, rozpoczęła się dnia 14 stycznia 1945 r. siłami 1 Frontu Ukraińskiego pod dowództwem marszałka Koniewa i stanowiła zasadniczą cześć składową zimowej ofensywy Armii Radzieckiej w r. 1945. Główną jednak rolę wojskowo-strategiczną w operacji Wisła—Odra odegrały znajdujące się na prawym skrzydle 1 Frontu Ukraińskiego wojska 1 Frontu Białoruskiego, dowodzone przez marszałka Żukowa, których zadaniem było poprowadzenie uderzenia na kierunku Łódź, Poznań, Frankfurt nad Odrą.

Kierunek warszawsko-berliński, obejmujący w linii prostej cd Warszawy do Frankfurtu nad Odrą odcinek o długości 450 km, stanowił dla Niemców szczególnie ważny obszar strategiczny, ze względu na bezpośrednie zagrożenie Berlina. Toteż dowództwo niemieckie, obok omówionych wyżej umocnień, przygotowało na odcinku Warszawa—Poznań cztery rubieże obronne i obroną ich powierzyło Grupie Armii „A", pod dowództwem generała pułkownika Harpe. W skład Grupy Armii „A" wchodziły cztery armie pancerne, a mianowicie 1, 4, 9 i 17, oraz 1 armia węgierska.

Głównym celem operacji Wisła — Odra było przełamanie obrony nieprzyjaciela na blisko 500kilometrowym odcinku frontu niemiecko-radzieckiego od Warszawy do Jasła, rozgromienie podstawowego zgrupowania wojsk niemieckich, to jest Grupy Armii „A" i wyjście nad Odrę, celem przeprowadzenia ostatecznego uderzenia na Berlin.

Operację Wisła — Odra, wykonaną siłami 1 Frontu Białoruskiego i 1 Frontu Ukraińskiego, podzielić można na dwa zasadnicze etapy, które przebiegały odmiennie dla każdego z tych frontów i obejmowały inne nieco okresy czasu. Pierwszy etap operacji 1 Frontu Białoruskiego, obejmujący okres od 14 do 17 stycznia 1945 r., trwał zaledwie cztery dni i zakończył sic całkowitym przełamaniem nadwiślańskiej rubieży obrony nieprzyjaciela, wyzwoleniem Warszawy — przy czym zadanie bezpośredniego uderzenia na Warszawę przypadło w udziale 1 Armii Wojska Polskiego, wchodzącej w skład 1 Frontu Białoruskiego — oraz rozbiciem Grupy Armii „A" i stworzeniem korzystnych warunków wojskowo-strategicznych do rozwinięcia błyskawicznej operacji na dużą głębokość.

W drugim etapie operacji Wisła — Odra naczelne dowództwo radzieckie powierzyło 1 Frontowi Białoruskiemu i 1 Frontowi Ukraińskiemu zadanie przyspieszenia wyjścia wojsk radzieckich nad Odrę i pokonania z marszu pośrednich rubieży obrony nieprzyjaciela, przy czym 1 Front Białoruski miał rozwinąć natarcie na Poznań, osiągnąć rubież Poznań, Bydgoszcz, oraz wyjść nad Odrę nie później jak 30 stycznia 1945 r.

Wykonując powierzone zadanie wojska 1 Frontu Białoruskiego rozwinęły zatem, dnia 18 stycznia gwałtowny pościg na kierunku warszawsko-poznańskim, przełamały z marszu drugą, a następnie trzecią rubież obrony, wyzwalając 19 stycznia miasta: Tomaszów Mazowiecki, Łódź i Kutno, a 20 stycznia Włocławek, Brześć Kujawski i Koło. Działania bojowe wojsk 1 Frontu Białoruskiego prowadzone były przez silne oddziały wydzielone, za którymi posuwały się główne siły wojsk szybkich, z zadaniem niewiązania się w walką z rozgromionymi związkami wojsk niemieckich, które tworzyły na całym obszarze natarcia mniejsze lub większe ogniska obrony. Ogniska te likwidowały dopiero armie ogólnowojskowe podążające za wojskami szybkimi.

Podstawową cechą charakterystyczną działań 1 Frontu Białoruskiego, jak zresztą wszystkich działań wchodzących w skład ofensywy zimowej Armii Radzieckiej, był zatem gwałtowny, nieprzerwany pościg.

W dalszym przebiegu operacji wojska 1 Frontu Białoruskiego złamały silny opór nieprzyjaciela na podejściach do czwartej, to jest poznańskiej rubieży obrony i po przebyciu w ciągu dwóch dni około 140 km, osiągnęły ją dnia 22 stycznia.

Na rubieży poznańskiej dowództwo wojsk niemieckich zamierzało zatrzymać natarcie Armii Radzieckiej odwodami operacyjnymi ściągniętymi z Włoch, Danii oraz z innych odcinków frontu niemiecko-radzieckiego w łącznej sumie dwudziestu trzech dywizji i ponad dwustu samodzielnych batalionów. Udaremnienie zamiaru niemieckiego dowództwa umocnienia się na poznańskiej rubieży obrony stało się w tej sytuacji głównym celem działań bojowych wojsk 1 Frontu Białoruskiego. Realizując to zadanie związki 2 armii pancernej gwardii i 2 korpusu kawalerii gwardii wykonały w dniu 23 stycznia manewr na obejście i opanowały Bydgoszcz, stanowiącą północne skrzydło poznańskiej rubieży obrony, a w ciągu dalszych dwóch dni wojska pancerne oraz częściowo związki ogólnowojskowe 1 Frontu Białoruskiego przełamały poznańską rubież obrony na całej jej długości oraz zablokowały miasto Poznań, z garnizonem, liczącym 60 tys. żołnierzy.

Dnia 26 stycznia 1945 r. pierwsze wydzielone oddziały wojsk szybkich, a mianowicie związki 2 armii pancernej gwardii 1 Frontu Białoruskiego dotarły na przedpola Ziemi Lubuskiej i podeszły pod pas przesłaniania Wału Pomorskiego. Pas ten 2 armia pancerna gwardii przełamała w rejonie Piły jeszcze tego samego dnia i pozostawiając za sobą znaczne ognisko obrony nieprzyjaciela w postaci garnizonu Piły liczącego około 14 tys. żołnierzy, kontynuowała natarcie w kierunku na Trzciankę, Wieleń i Krzyż. W tym samym czasie w rejonie Drezdenka, położonego zaledwie o 14 km na południowy zachód od Krzyża, osiągnęły lewy brzeg Noteci związki 5 armii uderzeniowej pod dowództwem generała Bierzarina. Obie armie wyszły zatem niemal jednocześnie na przedpola Wału Pomorskiego, i to w rejonie, gdzie Wał ten tworzył wysunięty ku wschodowi łuk o kącie prostym, wytyczonym ramionami Drawy i Noteci, a więc w miejscu stosunkowo trudnym do obrony. Współdziałając ze sobą 2 armia pancerna gwardii i 5 armia uderzeniowa podjęły z marszu natarcie na Wał Pomorski i przełamały go po ciężkich walkach dnia 28 stycznia.

W czasie gdy prawe skrzydło ł Frontu Białoruskiego toczyło walki o przełamanie Wału Pomorskiego, lewe skrzydło frontu podjęło natarcie na pas przesłaniania Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego. W skład zgrupowania lewego skrzydła 1 Frontu Białoruskiego wchodziły: 8 armia gwardii generała Czujkowa, 1 armia pancerna gwardii generała Katukowa, 69 armia generała Kołpaczy i 33 armia generała Cwielajewa. Walki o przełamanie pasa przesłaniania jak i samego rejonu umocnionego rozpoczęły dnia 28 stycznia 8 armia gwardii i 1 armia pancerna gwardii; pierwsza z nich z rejonu Pszczewa, w ogólnym kierunku na Skwierzynę, druga z rejonu Trzciel — Zbąszyń na Międzyrzecz.

Dnia 29 stycznia weszły ponadto do akcji 69 armia nacierająca z rejonu Babimostu w ogólnym kierunku na Świebodzin i 33 armia działająca na kierunku Kargowa, Sulechów.

W wyniku natarcia 8 armia gwardii zdobyła 28 stycznia Pszczew, a następnie 1 lutego Skwierzyną, otoczywszy w tym rejonie znaczne ognisko obrony nieprzyjaciela i nacierając na linii Skwierzyna, Krzeszyce, Słońsk, sforsowała Odrę na południe od Kostrzyna oraz uchwyciła dnia 2 lutego 1945 r. przyczółek na lewym brzegu rzeki. Pozostałe armie lewego skrzydła i Frontu Białoruskiego również odniosły pełen sukces: 1 armia pancerna gwardii prowadząc natarcie w dniach od 28 stycznia do 2 lutego z rejonu Trzciel — Zbąszyń na kierunku Międzyrzecz wyszła nad Odrę i uchwyciła przyczółek na jej zachodnim brzegu, zaś 69 i 33 armia współdziałając ze sobą wyzwoliły dnia 30 stycznia Babimost i Kargowę, 31 stycznia Sulechów i Świebodzin i kontynuując natarcie wyszły nad Odrę w rejonie Słubic.

Wykonanie tego zadania przez lewe skrzydło 1 Frontu Białoruskiego miało pierwszorzędne znaczenie dla przebiegających w tym czasie działań bojowych prowadzonych przez prawe skrzydło frontu. Przede wszystkim udaremniło realizację planu operacyjnego generała Guderiana. Plan ten oparty był o dwa silne zgrupowania wojsk niemieckich, a mianowicie Grupę Armii „Centrum" znajdującą się w rejonie Głogów — Żagań — Gubin na Dolnym Śląsku i Grupę Armii „Wisła" skoncentrowaną w rejonie Pyrzyce — Choszczno na Pomorzu Zachodnim. Plan przewidywał przeprowadzenie przez obie grupy armii jednoczesnego uderzenia z rejonu koncentracji w kierunku pasa przesłaniania Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego, przełamanie natarcia wojsk 1 Frontu Białoruskiego i ustabilizowanie rubieży obrony w oparciu o istniejący system umocnień.

Ponadto błyskawiczne uderzenie przeprowadzone przez lewe skrzydło 1 Frontu Białoruskiego, dokonane na 50kilometrowym odcinku frontu od Pszczewa do Kargowej, ubezpieczyło zgrupowanie wojsk prawego skrzydła 1 Frontu Białoruskiego od strony południowej i zapewniło mu swobodę działania na kierunku północnozachodnim.

Wchodząca w skład prawego skrzydła 1 Frontu Białoruskiego 2 armia pancerna gwardii generała Bogdanowa po przełamaniu w dniu 28 stycznia Wału Pomorskiego, współdziałając z 5 armią uderzeniową, zdobyła następnego dnia Dobiegniew, a następnie wzięła z marszu Barlinek, Myślibórz i Chojnę i wyszła w dniu 31 stycznia nad Odrę w rejonie Cedynia — Siekierki.

Równocześnie 5 armia uderzeniowa generała Bierzarina, po przełamaniu Wału Pomorskiego w rejonie Drezdenka, poszerzyła osiągnięty wyłom w kierunku Santoka, zdobyła w dniu 29 stycznia Strzelce Krajeńskie i stosując manewr na obejście podeszła od północy i południa do Gorzowa.

Pierścień umocnień wokół Gorzowa, jak i sam obszar miasta, wchodziły w skład systemu obronnego Wału Pomorskiego i stanowiły najbardziej na południe wysunięty element obronny wału, który biegł w tym rejonie, począwszy od Santoka, wzdłuż prawego brzegu Warty. Ponadto w odległości około 10 km na wschód od miasta znajdował się punkt styku Wału Pomorskiego 2 Międzyrzeckim Rejonem Umocnionym, skierowanym frontem na wschód i biegnącym prostopadłe do pozycji Walu Pomorskiego wzdłuż lewego brzegu Warty, na rubieży Santok, Skwierzyna, i dalej na południe.

Ten układ strategiczny miasta skłonił generała Bierzarina do zastosowania manewru na obejście jako wariantu zapewniającego pełne wykonanie zadania przy minimum strat w ludziach i sprzęcie. Silne oddziały 5 armii uderzeniowej po przekroczeniu Walu Pomorskiego na rubieży Drezdenko, Santok i zdobyciu Strzelec Krajeńskich, zatoczyły łuk na południe, przełamały z marszu pierścień umocnień i wkroczyły od północy do miasta. Jednocześnie oddziały 5 armii prowadzące natarcie w rejonie Santok — Skwierzyna przełamały na tym odcinku Międzyrzecki Rejon Umocniony i pokonując opór nieprzyjaciela również wtargnęły od południa do miasta.

Walki w mieście, mimo silnego ukształtowania poziomego terenu, ograniczającego szybkość natarcia, trwały krótko. Nie napotykając na większy opór nieprzyjaciela oddziały 5 armii uderzeniowej opanowały przedmieścia i przystąpiły w centrum miasta do likwidacji garnizonu gorzowskiego, który próbował bronić się w okrążeniu. Gwałtowne natarcie 5 armii uderzeniowej złamało jednakże opór nieprzyjaciela i zmusiło go do poddania się. Był dzień 31 stycznia 1945 r.

Jeszcze tego samego dnia 5 armia uderzeniowa wyszła nad Odrę w rejonie na północ od Kostrzyna i uchwyciła przyczółki na lewym brzegu rzeki.

Nie był to jednak koniec walk o Gorzów. Mimo beznadziejnej z punktu widzenia strategicznego sytuacji na froncie niemiecko-radzieckim, jaka wytworzyła się dla Niemiec w pierwszych dniach lutego, dowództwo niemieckie modyfikując plan operacyjny generała Guderiana podjęło próbę opanowania Gorzowa i zdobycia części umocnień Wału Pomorskiego i Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego, traktując ją jako wstępną część działań zmierzających do powstrzymania natarcia 1 Frontu Białoruskiego i ustabilizowania frontu niemiecko-radzieckiego na kierunku warszawsko-berlińskim.

Dnia 16 lutego z rejonu koncentracji Grupy Armii „Wisła'” ruszyła do przeciwnatarcia na kierunku Barlinek — Gorzów Wielkopolski 3 armia pancerna pod dowództwem generała pułkownika Raussa i osiągnęła głębokość 10 km od podstawy operacji. Jednakże już 18 lutego przeciwnatarcie niemieckie załamało sio całkowicie wobec liczebnej i technicznej przewagi wojsk radzieckich.

Tak zakończyła się ostatnia próba dowództwa niemieckiego zmierzająca do opanowania za wszelką cenę wytworzonej w rejonie Gorzowa sytuacji wojskowo-strategicznej i storpedowania radzieckiej operacji Wisła — Odra.

Przedstawiony w niniejszym rozdziale przebieg wydarzeń związanych z wyzwoleniem Gorzowa ma charakter jak najbardziej ogólny i ogranicza się do zebrania podstawowych faktów dotyczących strategicznej roli Ziemi Lubuskiej i Gorzowa we wschodnim systemie obronnym Trzeciej Rzeszy oraz przebiegu działań wojskowych w tym rejonie zimą i na wiosnę 1945 r. Podjęcie próby monograficznego opracowania tych zagadnień wymagać będzie sięgnięcia do materiałów źródłowych, a więc do dokumentów operacyjnych i bojowych jak rozkazy i zarządzenia, dzienniki działań oraz meldunki, komunikaty i sprawozdania rozpoznawcze, obejmujące podstawowe szczeble organizacji wojskowej (front, grupa armii, armia, korpus, dywizja itd.), i to zarówno materiałów radzieckich i polskich, jak i materiałów niemieckich. Nieodzownym będzie również wykorzystanie szeregu opracowań historycznych, relacji i pamiętników uczestników walk, tak dowódców jak i żołnierzy.

Jeżeli chodzi o materiały polskie, to znajdują się one częściowo w Centralnym Archiwum Wojskowym w Warszawie, częściowo w Zarządzie Wojskowo-Historycznym Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Niestety, w zakresie wyzwalania ziem zachodnich Polski obejmują one tylko dokumenty operacyjne i bojowe biorących udział w operacji Odra — Wisła jednostek Wojska Polskiego. Skorzystanie zatem z materiałów Naczelnego Dowództwa Armii Radzieckiej i Oberkommando der Wehrmacht jest konieczne i niezbędne dla uzyskania pełnego obrazu działań.

 
 

Copyright © 2007-2009. All rights reserved.