Gorzów - Landsberg
Historia
Władcy
Ludzie
Widokówki - Pocztówki
Zdjęcia
Mapy
Publikacje
Forum
Autor
Linki
Gorzów Wlkp.

< Rozdział VII | Spis treści | Rozdział IX >

8. ROZWÓJ GOSPODARCZY MIASTA W LATACH 1879—1913

Przemysł, rzemiosło i zatrudnienie. Na początku omawianego okresu liczba ludności Gorzowa wynosiła ok. 23 tys., pod koniec — ponad 39 tys. osób. Stały i znaczny przyrost ludności wiąże się z rozwojem gospodarczym miasta, a zwłaszcza przemysłu, który stwarzał chłonny rynek pracy. W wyniku tego rozwoju Gorzów stał się miastem średniej wielkości, uprzemysłowionym, zainwestowanym w zakresie urządzeń komunalnych i znacznie rozbudowanym, przestrzennie. W r. 1892, wobec przekroczenia liczby 25 tys. mieszkańców, utworzono z miasta samodzielny powiat miejski. Objął on mniejszą powierzchnio aniżeli gmina (w r. 1905 — 4661,06 ha wobec 5020,68 ha w r. 1880). O tym, jak ta powierzchnia była użytkowana informuje poniższe zestawienie dla r. 1905 (w ha).

Dynamika rozwoju Gorzowa nie jest jednak, w porównaniu z innymi miastami niemieckimi, wyjątkowa. Na przykładzie tego miasta można obserwować skutki zwycięskiej wojny z Francją (1870—71) w gospodarce niemieckiej. Wysokie kontrybucje wojenne pozwalały na inwestowanie w różne gałęzie gospodarki, przede wszystkim w przemysł, który wkraczał dopiero na drogę kapitalistycznego rozwoju.

W dwudziestoleciu 1875—95 struktura branżowa przemysłu nie uległa dużym zmianom, poza wzrostem znaczenia przemysłu włókienniczego. Nadal na pierwszym miejscu stał przemysł maszynowy, zatrudniający 1001 pracowników, co stanowiło 17,3% zatrudnionych w przemyśle i rzemiośle. Znaczna większość (912) pracowała w 3 zakładach, produkujących bliżej nie określone maszyny.

Przemysł odzieżowy zatrudniał 955 osób (17%) w 521 zakładach, co daje średnie zatrudnienie 1,8 osób w zakładzie. W branży tej przeważały więc małe zakłady o charakterze rzemieślniczym.

Trzecie miejsce zajmował przemysł drzewny, zatrudniający 732 osoby (13%). Ważnymi zakładami były tu tartaki (7 zakładów, 159 zatrudnionych) i fabryki mebli.

W przemyśle spożywczym pracowało 611 osób (10,9%), m. in. w browarach, gorzelniach, fabrykach papierosów i cygar, cukrów i czekolad.

Do dużego znaczenia doszedł także przemysł włókienniczy (442 zatrudnionych, czyli 7,8%). Należy tu wymienić 4 zakłady produkujące sieci, żagle i worki (226 pracowników). a wśród nich przede wszystkim założoną w r. 1883 fabrykę worków M. Bahra na Zamościu oraz działającą od r. 1891 wytwórnię sieci Drager i Mantey. Poza tym 139 osób zatrudnionych było w 3 zakładach produkujących artykuły pasmanteryjne.

Zatrudnienie w przemyśle mineralnym i metalowym wynosiło ponad 300 osób w każdym. Przemysł mineralny reprezentowały przede wszystkim cegielnio ceramiczne, wapienniki, fabryka kamieni młyńskich i zakłady kamieniarskie.

Zakłady pozostałych branż, z uwagi na małą liczbę zatrudnionych, nie wymagają wyszczególnienia. W sumie zatrudnienie w przemyśle w r. 1895 wynosiło 5613 osób, czyli 18,4% ogółu mieszkańców.

Spis z r. 1907 wykazuje już przodującą rolę przemysłu włókienniczego: zatrudnienie w tej branży wynosi 2264 osoby czyli 24,8% zatrudnionych w przemyśle i rzemiośle. Ten stosunkowo wysoki odsetek wiąże się ze stałą rozbudową fabryki worków M. Bahra, która w r. 1903 wzbogaciła się o przędzalnię (843 zatrudnionych) i tkalnię juty (657 zatrudnionych). Prócz tego statystyka wymienia jeszcze 2 zakłady produkujące sieci, żagle i worki.

Przemysł maszynowy przesunął się, w porównaniu z r. 1895, z pierwszego na trzecie miejsce, ustępując również odzieżowemu, który obejmował jednak głównie produkcję rzemieślniczą, a nawet usługi pralnicze i fryzjerskie (1166 zatrudnionych, 12,8%).

W ramach przemysłu maszynowego (1126 zatrudnionych, 12,3%) produkowano m. in. kotły parowe względnie armaturę dla kotłów (3 zakłady — 217 zatrudnionych) oraz inne maszyny (8 zakładów, 545 zatrudnionych).

Bardzo ważną branżą był nadal przemysł drzewny, zatrudniający 1078 osób (ll,8%) w takich zakładach, jak tartaki, wytwórnie mebli i tokarnie.

"W przemyśle spożywczym statystyka notuje ilościowy wzrost zakładów i zatrudnienia. Niestety, brak danych o nowych lokalizacjach.

Przemysł metalowy reprezentowały m. in. 4 odlewnie żelaza zatrudniające 234 osoby i 2 zakłady produkujące gwoździe i liny metalowe (kable).

W ostatnim z ważniejszych, przemyśle mineralnym, zmniejszyła się liczba cegielni (z 13 do 8); obok nich czynne były 2 zakłady wapiennicze i jedna żwirownia.

Po około 100 osób zatrudniały jeszcze przemysły: chemiczny (132 — łącznie z produkcją artykułów oświetleniowych i mydła), poligraficzny (108, głównie w drukarniach książek) i skórzany (90).

W roku 1907 czynna jest już elektrownia, która zatrudnia 27 osób. Zlokalizowana była przypuszczalnie przy dworcu głównym.

Komunikacja i transport. W roku 1899 Gorzów otrzymał nowoczesną komunikację miejską — trzy linie tramwajowe, które połączyły tereny mieszkaniowe na wschodzie, północy i zachodzie z centrum miasta. Łączna długość linii wynosiła 5,2 km.

Duże zmiany nastąpiły również w komunikacji zewnętrznej. Przede wszystkim należy wymienić nowe połączenia kolejowe i związaną z nimi budowę mostów i dworców oraz przebudowę istniejącej linii kolei wschodniej. Daty otwarcia poszczególnych linii kolejowych podaje poniższe zestawienie:
DATY OTWARCIA POŁĄCZEŃ KOLEJOWYCH:
12 X 1857 Kostrzyn n. O. Gorzów — Strzelce Kraj. Krzyż
1 XII 1896 Skwierzyna — Gorzów Zamoście
1 III 1899 Gorzów — Gorzów Zamoście
1 VIII 1912 Gorzów — Rudnica — Sulęcin
15 IX 1912 Gorzów — Myślibórz

W roku 1894 zbudowano most kolejowy na kanale ulgi, a w cztery lata później na Warcie, umożliwiający połączenie kolejowe obydwóch dworców, a tym samym odjazdy w kierunku południowym z dworca głównego.

W latach 1910—1914 zlikwidowano kolizyjne przejazdy kolejowe przez podniesienie na wyższy poziom torów kolei wschodniej i poprowadzenie ich na estakadzie. Prócz tego pod koniec 1912 r. rozbudowano dworzec towarowy, przedłużając go w kierunku zachodnim, Dzięki tym inwestycjom położenie komunikacyjne miasta, będącego odtąd węzłem kolejowym, uległo dalszej poprawie.

Statystyka obrotów towarowych w porcie Gorzów w r. 1913 (niestety brak podobnej statystyki dla kolejowego dworca towarowego) jest w pewnym stopniu odbiciem struktury branżowej przemysłu tego miasta i wskazuje na jego zewnętrzne powiązania produkcyjne oraz na rolę, jaką port pełnił w stosunku do rolniczego zaplecza.

Gorzów odbierał z dołu rzeki przede wszystkim surowce energetyczne (49,7%), drewno (12,5%), jutę (11,9%), kamienie budowlane, drogowe, tłuczeń i kamienie młyńskie (6,4%), warzywa strączkowe, jęczmień, przędzą, półfabrykaty żelazne, cement i in., razem 74 553 t. O wiele mniejsze były przyjęcia z góry rzeki (4161 t), w których dominowały deski i drewno nie obrobione (63,9%), węgiel kamienny, podkłady kolejowe i pewne ilości innych towarów. Również nadania w dół rzeki przeważały znacznie nad nadaniami w górę, które ograniczały się do trzech artykułów (w sumie 1475 t). W nadaniach w dół przewagę miało znów drewno o różnym przeznaczeniu (53,6%), dalej zboże — 11,7% i przędza; niewielki był udział cukru surowego, tłuszczów i juty. Łącznie nadano w dół 48 369 t.

Na temat zainwestowania portu gorzowskiego brak jest danych. W r. 1896 zbudowany został port zimowy, którego basen w formie sztucznej odnogi Warty odchodził ku kanałowi ulgi. Pierwsze próby regularnej żeglugi pasażerskiej datują się od r. 1847 (pierwszy parowiec na Warcie), Uszkodzenie próbnego statku wstrzymało jednak na długo jej uruchomienie. Regularna linia Szczecin—Poznań została otwarta w r. 1883, Nie wierny, jak działała ta linia przed r. 1912. Z tabeli 2 wynika, że w roku tym notowano w Gorzowie zaledwie dwa statki pasażerskie, a w latach następnych nie dotarł tam już żaden.

Rozwój przestrzenny miasta. W historii rozwoju przestrzennego miasta ważną datą jest rok 1878 — wytyczenie dzisiejszej ul. Chrobrego, przy której w trzy lata później zbudowano pierwsze domy. Ulica ta, przedłużona w kilka lat później do dzisiejszej ul. Roosevelta, stała się osią nowej części miasta, tworząc wraz z trzema równoległymi ulicami i kilku poprzecznymi układ szachownicy. W ten sposób zapoczątkowano nowy, północny kierunek rozbudowy w dolinę Kłodawki. Fakt ten świadczy o tendencji do wykorzystania pod zabudowę terenów bardziej dogodnych pod względem urzeźbienia, kosztem oddalania się od śródmieścia i dworca oraz rezygnacji z zasady zwartości organizmu miejskiego. Z punktu widzenia fizjografii urbanistycznej należy uznać zabudowę doliny Kłodawki za fakt niekorzystny (jest to dolina inwersyjna). Dominującym typem budynku był tu dom czynszowy, kilkukondygnacyjny.

Poza tym rozbudowie uległo Zamoście, głównie dzięki lokalizacji nowych zakładów przemysłowych, które ściągnęły tutaj cześć budownictwa mieszkaniowego o niższym standardzie, oraz przedmieścia prawobrzeżne. Dużym obiektem był zbudowany w latach 1885—1888 przy drodze do Strzelec zakład dla psychicznie chorych, Miał on znaczenie nie tylko lokalne.

Budownictwu mieszkaniowemu towarzyszyła stała poprawa warunków zamieszkania, głównie dzięki wyposażeniu miasta w wodociąg, kanalizację, zieleń i komunikację miejską.

Około roku 1890 miasto korzystało z 47 studni drewnianych i 19 żelaznych. Ponieważ jakość wody ulegała pogorszeniu, przystąpiono w r. 1892 do wierceń poszukiwawczych za wodą. Maksymalną wydajność uzyskano na terenie obecnego parku Słowiańskiego, przy ul. Kosynierów Gdyńskich, gdzie od r. 1896 eksploatowano wodę gruntową z głębokości 5 m. Ujęcie to w latach 1903—1907 rozbudowano, ale już w r. 1911 zasoby wody okazały się niewystarczające i przystąpiono do ponownej rozbudowy ujęcia, na które złożyły się wtedy cztery studnie przy zakładach wodociągowych i jedna na terenie obecnych ogródków działkowych, na północ od ul. Roosevelta. W r. 1897 długość sieci wodociągowej wynosiła 25 603 m.

Już na początku bieżącego stulecia (1903) założono sieć kanalizacyjną, początkowo tylko dla użytku dzielnic prawobrzeżnych, później również dla Zamościa. W r. 1906 powierzchnia skanalizowana wynosiła 1S9 ha i zamieszkana była przez 23 728 osób. Dzięki tym inwestycjom stan sanitarny miasta uległ zdecydowanej poprawie.

Nie mniej ważną akcją było zakładanie parków. W omawianym okresie powstały wszystkie ważniejsze parki Gorzowa. Grunty pod ich urządzenie były często darowiznami bogatych obywateli miasta.

Jako pierwszy powstał park nad Kłodawką (1882), między dzisiejszą ul. Jagiellończyka a wschodnim odcinkiem ul. Roosevelta. Jest to wąskie, wyciągnięte południkowe założenie, o charakterze promenady.

Dzisiejszy park Siemiradzkiego powstawał etapami. Darowizna Quilitza (1899) pozwoliła na urządzenie południowego odcinka w rejonie zagospodarowanych już w poprzednim okresie dwóch szańców. Następnym etapem było przeznaczenie pod zieleń publiczną 13,5 ha, położonych między obecną ul. Świerczewskiego a drogą do Wojcieszyc, łącznie z tzw. Górami Kozackimi. Wreszcie w r. 1908 miasto otrzymało teren środkowy, przez co stało się możliwe połączenie obydwu założeń. Zajęcie przez zieleń dużej części opadających do doliny Kłodawki zboczy należy uznać za słuszne, zarówno z punktu widzenia ich ochrony przed niszczącą działalnością wody, jak i ze względu na podkreślenie walorów plastycznych terenu.

W roku 1903 przeznaczono pod zieleń teren obecnego parku Słowiańskiego (17,7 ha). Pierwotnie istniał tam już lasek, co w pewnej mierze ułatwiło zagospodarowanie parkowe.

Na rok przed I wojną światową założono ponad 4hektarowy park miejski (obecny park Wiosny Ludów) w rejonie Stawu Kłodawskiego. Zajął on tereny łąk i bagien, które łącznie ze stawem zostały w latach 1908—1912 wykupione.

Na Zamościu urządzono tylko dwa parki, ustępujące znacznie pod względem atrakcyjności parkom w części prawobrzeżnej, co wynika zarówno ze słabego urzeźbienia taj części miasta, jak i z jej funkcji gospodarczych. Były to: park położony między obecnymi ulicami Wawrzyniaka a Przemysłową (założony wprawdzie przed r. 1875, ale urządzony dopiero w r. 1906) oraz tereny zabaw przylegające do ul. Grobla i Woskowej. Łącznie powierzchnia obu parków wynosiła 4,5 ha.

 
 

Copyright © 2007-2009. All rights reserved.